Yaşlara Göre Fiziksel Gelişim: Bebeklikten Yetişkinliğe Değişim Süreci

Saglik 21 January 2026

İçindekiler

1.Gelişim Nedir?

2.Fiziksel Gelişim Nedir?

3.Doğum Öncesinde Fiziksel Gelişim

4.Bebeklik Döneminde Fiziksel Gelişim

5.Çocuğun 0–36 Ay Arasındaki Devinimsel Hareket Gelişimi

6.Erken Çocukluk Döneminde (2–6 Yaş) Fiziksel Gelişim

7.Orta Çocukluk Döneminde (6–12 Yaş) Fiziksel Gelişim

8.Ergenlik Döneminde Fiziksel Gelişim

9.Yetişkinlik Döneminde Fiziksel Gelişim

10.Fiziksel Gelişimi Olumlu Yönde Etkileyen Faktörler

11.Gallahue Motor Gelişim Piramidi

1.GELİŞİM NEDİR?

Gelişim doğum öncesi dönemden ölüme kadar meydana gelen düzenli ve sürekli değişimler olarak ele alınır.
Gelişimi inceleyen uzmanlar bu geniş zaman dilimi içerisinde davranışta, düşüncede, duyguda ve kişilikte meydana gelen yaşa bağlı değişimleri araştırır.
Uzun yıllar boyunca bir çok düşünür, insan doğasına farklı merceklerden bakmış ve insan davranışının nedenleriyle ilgili çeşitli düşünce ve açıklamalar ortaya koymuştur.
Bu düşünce ve açıklamalar farkı kuramların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu kuramların temel amacı insan doğasıyla ilgili verileri bütünleştirmek, insan davranışını açıklamak ve öngörmektir

2.FİZİKSEL GELİŞİM NEDİR?

Fiziksel gelişim, doğum ve ergenlik arasında insanlarda meydana gelen fiziksel ve biyolojik değişiklikleri ifade eder.
Bir çocuk büyüdükçe ve değiştikçe, etrafındaki dünyayı keşfetme ve onlarla etkileşim kurma yeteneğini artırır.
İnsan gelişimi bir bütündür ancak onu anlamak için bazı alanlara ayırmak gerekmektedir.
Bu alanların başında da diğer bütün alanların temelini oluşturan bedensel büyüme ve gelişme gelmektedir.

3.DOĞUM ÖNCESİ FİZİKSEL GELİŞİM

Doğum öncesi dönem, yaşam sürecindeki en hızlı gelişimin yaşandığı dönemdir. Bu dönem, döllenmeden başlayarak doğuma kadar geçen süreyi kapsamaktadır.

Ovum (Dölüt) Dönemi:

Döllenmeden sonra gebeliğin ikinci haftasına kadar süren döneme “ovum” (dölüt) dönemi adı verilmektedir. Bu dönemde dölüt, fallop tüplerinden aşağıya inerek, rahim duvarına yapışmaktadır. Yerleşme işlemi 13 günde tamamlanmaktadır. Bu süre zarfında hücreler bölünerek embriyoyu oluşturmaya ve plasenta ile göbek kordonu birbirine bağlanıp şekillenerek embriyoya besin sağlamaya başlamaktadır

Embriyo Dönemi:

Bu dönemde hücreler farklılaşmaya ve ileride vücudun değişik organlarını meydana getirecek şekilde tabakalar oluşturmaya başlamaktadır. Fiziksel olarak embriyo, bebek gibi görünmeye; ana organlar, kollar, bacaklar, parmaklar, ayak parmakları ve yüz gelişmeye başlamaktadır. Bebeğin henüz kemikleri olmamasına rağmen, bebeği desteklemek için kıkırdak büyümeye başlamaktadır. Bu noktada sağlıklı ve zararlı maddeler doğmamış bebeğe geçtiği için annenin sağlıklı beslenmesi ve zararlı maddelerden uzak kalması önemlidir.

Fetal (Fetüs) Dönemi:

Üçüncü aydan itibaren embriyo döneminin sona ermesiyle fetal (fetüs) dönemi başlamakta ve bu dönem doğuma kadar devam etmektedir.Üçüncü ayda fetüsün burun ve kulakları belirmiş, el ve ayak parmakları ile tırnakları şekillenmeye, kaslar gelişmeye başlamıştır. Dış üreme organları şekillenmekte ve böylece fetüsün cinsiyeti anlaşılabilmektedir

4.BEBEKLİK DÖNEMİNDE FİZİKSEL GELİŞİM

Fiziksel gelişim, bebek ve yürümeye başlayan çocuk gelişiminin birçok alanından biridir. Beyin, kaslar ve duyular dahil olmak üzere vücuttaki büyüme ve gelişme becerisi ile ilgilidir. Bebeklik dönemi, 0-2 yaş arasını kapsayan dönemdir.

Boy;

Yeni doğmuş normal bir bebeğin boyu yaklaşık olarak 48-53 cm arasındadır. Bu durum cinsiyete göre farklılık gösterebilmektedir.
Bir yaşın sonunda bebeğin boyu, doğum boyunun yaklaşık yarısı kadar uzayarak 75-80 cm arasında değişmektedir

Ağırlık;

Yenidoğan bir bebeğin ortalama ağırlığı ise 2500-4300 gram arasındadır.
Bebek, beş aylık olduğunda doğum ağırlığının yaklaşık olarak iki katı; bir yaşında üç katı; iki yaşında ise dört katı ağırlığa ulaşmaktadır.
İlk altı ayda normal bir çocuk günde 20-30 gram ya da haftada 150-250 gram ağırlık kazanmaktadır.
İkinci altı ayda büyüme kısmen yavaşlamakta ve bebek günde 15-20 gram ya da haftada 100-150 gram kilo almaktadır.

Kemikler;

Doğumda, el, bilek, ayak bileği ve ayaklarda, yetişkinlik dönemine göre daha az kemik bulunmaktadır.
Bir yetişkinin bileğinde dokuz ayrı kemik bulunurken bir yaşındaki bebekte bu sayı yalnızca üçtür, diğer altı kemik ise çocukluk dönemi boyunca gelişmektedir.

Baş ve Gövde;

Bebeğin başı doğuşta diğer organlara göre daha büyüktür.
Başın uzunluğu, bedenin toplam uzunluğunun yaklaşık ¼ oranındadır.
Yeni doğanın baş çevresi yaklaşık olarak 35 cm’dir.
Üçüncü ayda 40,5 cm, altıncı ayda 43 cm, bir yaşında 46’cm baş çevresi uzunluğuna sahiptir. Başın büyümesi, beyin gelişimiyle paralellik gösterdiği için, bu süreçte periyodik olarak ölçülmesi önemli bir unsurdur.
Yeni doğanda baş ve göğüs çevresi birbirine çok yakındır. Doğumda göğüs çevresi 33 cm iken bir yaşında 47 cm’ye ulaşmaktadır

Beyin ve Sinir Sistemi:

Beynin doğum öncesi ve sonrası gelişimi çok hızlıdır. Bu hızlı büyüme ve gelişme “beynin büyüme hamlesi” olarak nitelendirilmektedir.
Beyin doğumda 350 gram ağırlığında olup yetişkin beyninin %25’i kadardır

Dişler:

Bebeklerin beşinci-altıncı aya kadar hiç dişleri bulunmamakta ve çoğu ilk dişlerini altıncı-yedinci ayda çıkarmaktadır.
İlk çıkan dişlere süt dişleri denilmektedir. Diş çıkarma yaşı genetik durumdan ve kemik hızından etkilenmektedir. 16 aylığa kadar diş çıkmamış ise gecikmiş olarak değerlendirilmektedir. Toplam 20 tane olan süt dişleri iki yaşında tamamlanmaktadır.
Bebeklerin süt dişleri belli bir sıra takip ederek çıkmaktadır. Bu sıra şu şekildedir:
Alt orta kesici Üst orta kesici Üst yan kesici Alt yan kesici Küçük azı (alt ve üst) Köpek dişi İkinci küçük azı

Bebekler ortalama 1 yaş civarında yürümeye başlarlar. Ancak bireysel farklılıkları unutmamak gerekir; bazı bebekler 8 aylıkken yürürken bazıları 15 aylık olmalarına rağmen hala yürümeye başlamamış olabilirler.

Yürümeye başlamadan önce bebek destekle oturma, desteksiz oturma, emekleme, sürünme, tutunarak veya destekli yürüme ve nihayet desteksiz bağımsız yürüme şeklinde devinsel aşamaları gerçekleştirir.

Çocuklar yaklaşık 14-15 aylardan itibaren yardım almadan merdivenleri çıkabilmekte, 2 yaşından itibaren koşabilmeyi başarabilmektedirler.

Tutma ya da kavrama da bebeğin, yürüme gibi önemli devinsel becerilerinden biridir. Çünkü çocuğun kendi kendine beslenmesi, oyuncaklarla oynaması ve çevresindeki objeleri tanıyabilmesi, keşfedebilmesi ve incelemesi için elle tutma becerisinin gelişmesi gerekir

5.ÇOCUĞUN 0-36 AYLAR ARASINDAKİ DEVİNSEL HAREKET GELİŞİMİ

Doğumu takiben(3-3,5kg/49-50cm) : Sağına soluna hareket eder, ayağını iter çeker; başını döndürür; kollarını sallar vb.
1 Aylık(4,5-5kg/52cm) ; Karnının üstüne yatarken çenesini kaldırır, destek olunmadığı zaman başı düşer.
2 Aylık; Karnının üstünde yatarken başını kaldırır, utulduğu zaman başını dik tutar
3 Aylık: Koltuk altından ayakları yere doğru değecek şekilde tutulduğunda adım atar. Başı dik tutar ve devam eder. Sağdan sola döner. Nesnelere uzanır fakat yakalayamaz. Avucu genellikle açıktır, yakalayamaz.
4 Aylık: Destekle oturur. El açık veya kapalıdr. Bir noktaya bakar. Eline tutturulan objeyi sallar.
5 Aylık:Başkasının kucağına oturur. Kendini öne ve arkaya ittirir. Baş parmağını kullanmadan nesneleri yakalar.
6 Aylık(7-8kg,63cm civarı): Yüksek sandalyede oturur. Yalnız oturduğu zaman elini destek olarak kullanır. Sallanan objeleri yakalar. Objeyi bir elinden diğerine geçirir.
7 Aylık: Desteksiz oturabilir, sürünmeye teşebbüs eder. Sırt üstü yatarken midenin üstüne yuvarlanır.
8 Aylık: Yardımla ayakta durur. Ayaklarını, gövdesini ve kollarını kullanarak sürünür(emekler).Yakalamada baş parmağını kullanır. Bütün parmaklarını kullanarak(küçük) objeleri yakalar.
9 Aylık:Mobilyalara tutunarak ayakta durabilir.
10 Aylık: Kolayca oturur. Ayağa kalkmak için kendini çeker. Tutulduğunda sadece kol ve bacaklarının üstünde emekler.
11 Aylık: El ve ayaklarının üstünde emekler, yardımla yürüyebilir
12 Aylık(9-10kg,75cm): Kendi kendine oturabilir, yardımsız bir iki adım yürüyebilir. Topu tutar ve bırakır
13 Aylık: Sürünerek merdivenleri çıkmaya çalışır.
14 Aylık: Sürünerek merdivenleri çıkmaya çalışır.
15 Aylık: Kendi kendine yürür.
18 Aylık(11-12kg,80cm): Kabaca koşar ve düşer (pek çok). Oyuncakları iter, çeker. Topu fırlatır, kaşığı doldurur. Fakat ağzına götürürken döker
24 Aylık(13,50kg/84-85cm): Yavaşça yürür, ayrık bacaklarla koşar. Yalnız merdiven iner çıkar, atlar. Üç bloku üst üste koyar, kitabın sayfalarını çevirir.
30 Aylık(15kg-90cm): Tek ayak üstünde durabilir. Ayak parmakları üzerinde yürür. Sandalyeden atlar.
36 Aylık(16kg-95cm): 3 tekerlekli bisikleti kullanır. Ayak parmaklarının ucuna basarak yürür. Yavaşça koşar. Birer basamaklı merdivenleri iner, çıkar. İliklerini açar ve kapar

Persentil;

Büyüme eğrisi anlamına gelir.
Çocuğun sağlık değerlendirmesinde en önemli kriterlerden birisi de büyüme ve gelişmenin takibidir.
Büyümenin izlenmesinde önem verdiğimiz 3 ölçüt vardır. Kilo, boy ve baş çevresi.
Tüm ölçümler için 3. persentil o yaş için normalin alt sınırı, 97. persentil o yaş için normalin üst sınırı, 50. persentil ise Türk standartlarına göre o yaş ve ilgili ölçüm değeri için ortalama değerleri ifade etmektedir.
Boy, kilo ve baş çevresi değerleri dışında da çocuğunuzda büyüme geriliği olmasının bazı belirtileri olabilir. Bunlardan en yaygınları, çok sık hastalanma, iştahsızlık, okul başarasında düşüştür.

6.ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE FİZİKSEL GELİŞİM

Boy:

İki-dört yaş arasında her yıl yaklaşık yedi cm uzama görülmekte iken dört yaşla ergenliğin başladığı 10-12 yaş arasında yılda beş-altı cm uzamaktadır.
Dört yaşında doğumdaki boyunun yaklaşık iki katına ulaşarak yaklaşık 1 metre civarında iken, altı yaşında yaklaşık 105-115 cm arasında değişen bir boy uzunluğuna sahip olurlar.

Ağırlık:

İki-altı yaş döneminde fiziksel gelişim hızı, 0-2 yaşa göre azalmıştır. Ağırlıktaki artış birinci yaşın sonunda, doğumdaki ağırlığın üç katı olmasına rağmen, beş yaşın sonunda çocukların ağırlığı, doğum ağırlığının yaklaşık altı katına ulaşarak 20 kg, altı yaşında ise ağırlığı ancak yedi katı olarak yaklaşık 23-14 kg’a ulaşmaktadır.

Kemik ve Dişler:

İki ila altı yaşlar arasında, yaklaşık olarak 45 yeni kemik ucu ya da kıkırdağın sertleşerek kemiğe dönüştüğü ve iskeletin çeşitli bölümlerini oluşturduğu görülmektedir.
Ayrıca, beş-altı yaşlarında el ve ayak bileklerindeki kemik sayısı da artmaktadır. Diş gelişimi açısından ise, dört yaşının sonlarından itibaren çocuklar ilk dişlerini kaybetmeye başlamakta ve bu dişlerin yerine sürekli dişler çıkmaktadır.

Baş ve Gövde:

Erken çocukluk döneminde gövde başa göre daha fazla büyüme ve gelişim içerisine girmektedir. En belirgin fizyolojik gelişim kollar ve bacaklardadır.
Küçük çocukların genel olarak boylarına göre daha kısa bacakları vardır . Erken çocukluk döneminde de gövde bacaklara göre daha uzundur
4 YAŞ: 2 saniyeye kadar tek ayak üzerinde zıplar ve durur. Çoğu zaman sıçrayan bir topu yakalar. Kendi yiyeceğini döker, gözetim altında keser ve püre haline getirir.
5 YAŞ: 10 saniye veya daha uzun süre tek ayak üzerinde durur, serbestçe atlayabilir.takla atabilir. Çatal ve kaşık ve bazen sofra bıçağı kullanır.Tuvaleti kendi başına kullanabilir
6 YAŞ: 6 yaşından sonra artık çocuk okulludur. Sorumluluk duygusu gelişmeye başlamıştır.

7.ORTA ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE(6-12 YAŞ) FİZİKSEL GELİŞİM

6-12 yaş dönemi, çocukluk beden yapısından ergenlik beden yapısına, çocukluk duygulardan yetişkin duygulara geçişin yaşandığı bir evredir.
Erinlik dönemi olarak adlandırılan evrede bireyde zihinsel, bedensel, duygusal ve sosyal olarak bir takım değişiklikler gözlemlenir. Ergenlik dönemine geçiştir.Okul öncesi dönemle kıyaslandığında büyüme hızı yavaşlamaktadır. 3-6 yaş evresinde büyüme çok hızlıdır.
Kızlar erkeklerden daha kısadır. Ağırlık ve boy artışı yavaştır.Kızlar erkek çocuklarına nazaran daha erken erinliğe girdiklerinden kızlarda 11-12 yaş evrelerinde boy ve kiloda hızlanma görülür.
Uzak, yakından daha iyi görüş mesafesindedir. Süt dişleri dökülerek kalıcı dişler çıkar.
El kol koordinasyonu zayıftır.
İnce ve kaba motor becerilerinde gelişme vardır.
Erkekler kaba motor becerisinde sorun yaşamazken ince motor becerilerinde sorun yaşayabilmektedirler. Kızlarda ince motor becerisi de gelişimi iyi düzeydedir.
Kasları geliştirici etkinlikler yaptırılmalı. Vücut direnci zayıftır ve bu nedenle hastalıklara yakalanma riskleri yüksektir.

8.ERGENLİK DÖNEMİNDE FİZİKSEL GELİŞME

Ergenlik, insan gelişim dönemleri içinde toplumsal etkilerin birey için en fazla önem taşıdığı bir evredir; fiziksel büyüme, cinsel gelişme ve psikososyal olgunlaşmanın gerçekleştiği, çocukluktan erişkin hayata geçiş dönemidir.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından 10-19 yaş grubu “Adolesan” yaş grubu olarak, 15-24 yaş grubu ise “Genç” grubu olarak nitelendirilmektedir.
Adolesandaki en önemli değişimlerden birisi hızlı fiziksel büyümedir.
Genç 3-5 yıl gibi oldukça kısa bir sürede erişkin hayattaki antropometrik ölçüm değerlerine ulaşır; iç organ ve salgı bezleri büyüklüklerinde, kemik yağ ve kas kitlelerinde belirgin artış olur.
İskelet kitlesi ve kalp, akciğerler, karaciğer, dalak, börekler, pankreas, tiroid, adrenaller, gonadlar, penis ve uterus bu dönemde büyüklük ve ağırlık açısından ikiye katlanır.
Erişkin erkekler ile kadınlar arasında yaklaşık 12-13 cm boy farkı vardır, bunun nedeni erkeklerin geç büyüme atağı yapması ve büyüme süreci boyunca daha fazla büyümesidir
Ergenlikteki büyüme atağı boyunca erişkin hayattaki ağırlığın yarısı kazanılır. Erkeklerde boy ve ağırlık artışı atağı birlikte iken, kızlarda ağırlık artışı atağı boydan yaklaşık 6 ay sonradır.
Ergenlik öncesi kız ve erkekler yılda 2-2,5 kg ağırlık artışı gösterir.

9.YETİŞKİNLİK DÖNEMİNDE FİZİKSEL GELİŞİM

Bireyler erken ve orta yetişkinlik döneminde ilerledikçe, vücutta çeşitli fiziksel değişiklikler meydana gelir.
Erken yetişkinlikte (20-40 yaş), kas gücü, reaksiyon süresi, duyusal yetenekler ve kalp işleyişi dahil olmak üzere fiziksel yeteneklerimiz zirvededir.
Yaşlanma süreci ayrıca erken yetişkinlik döneminde başlar ve cilt, görme ve üreme yeteneğindeki değişikliklerle karakterize edilir.
Yaşlanma, orta yetişkinlik döneminde (40-65 yaş) hızlanır ve görme, işitme ve bağışıklık sistemi işlevlerinde azalma ve menopoz olarak bilinen kadınlarda üreme yeteneğinin sona ermesi ile karakterizedir .
Yaşlanma, kaçınılmaz olarak, bazıları hastalık veya yaşlanma sürecinden ziyade kötü beslenme ve egzersiz eksikliği gibi yaşam tarzından kaynaklanabilecek fiziksel gerileme anlamına gelir.
Enerji rezervleri azalır. Hücreler yaşlanır. Kas kütlesi azalır. Bağışıklık sistemi artık hastalıklara karşı korunmada eskisi kadar yetenekli değil.
Kalp ve akciğerler gibi vücut sistemleri ve organları daha az verimli hale gelir. Görünümdeki değişikliklere ve duyuların donuklaşmasına ek olarak, refleksler yavaş ve ince motor yetenekler yaşlılıkla azalmaya devam eder.
Geç yetişkinlik döneminde, çoğu yetişkin kendiliğinden olaylara tepki sürelerinde kademeli bir azalma olduğunu fark etmiştir.
Genel olarak, yaşlı yetişkinler, genç yetişkinlere göre el becerisi testlerinde genel olarak daha düşük puan alır.
Daha yaşlı yetişkinler, ince motor becerilerinin ve performans hızlarının bazı alanlarda azaldığını ancak diğerlerinde olmadığını görebilirler.

10.FİZİKSEL GELİŞİMİ OLUMLU YÖNDE ETKİLEYEN FAKTÖRLER

Fiziksel gelişim üzerinde kalıtımın etkisini çok önemli bir faktör olmasına karşın tek faktör değildir. Buna ek olarak birçok çevresel faktör vardır;

Sosyo - Ekonomik Etmenler
Fiziksel Yaşam Koşulları
Beslenme
Sportif Aktiviteler
Uyku

11.Gallahue Motor Gelişim Piramidi

Gallahue (1982), motor gelişimini çocukluk dönemi ile sınırlayarak incelemiş ve kuramını piramit modeli ile açıklamıştır.
Piramidin temeli, refleksif hareketler dönemini göstermektedir. Bu dönemi, ilkel hareketler dönemi ve temel hareketler dönemi takip eder. Piramidin tepe noktasını spor hareketleri dönemi oluşturur.

Gallahue’nin Motor Gelişim Dönemlerine Göre Temel Hareketler Dönemi Yaş Aralığı

Bu hareketler doğum ile iki yaş arasında görülür. İlkel hareketler olgunlaşma ile belirlenir ve belirli bir görünüm sırası izler. İlkel hareketler; reflekslerin ortadan kalktığı evre ve ilk kontrol evresi başlıklarında incelenir.

Gallahue’ nin Kum Saati Motor Gelişim Modeli

Motor gelişim modellerinin en önemlilerinden biri Gallahue'nin “Üç Ayaklı Kum Saati” Modelidir.
Kum saatinin içinin yaşam maddesi ile doldurulması gerekmektedir. Bu yaşam maddesi “kum” dur. Kum, kum saatine biri kalıtım, diğeri çevresel şişe olmak üzere iki ayrı şişeden içeri girmektedir.

Motor Gelişim Dönemleri

Motor gelişimde başlıca 3 evre vardır; sporcularda bunlara dördüncüsü eklenir:

Refleks Hareket Dönemi.
İlkel hareket Dönemi.
Temel Hareket Dönemi.
Sporla İlişkili Hareket Dönemi.

Sonuç olarak, fiziksel gelişim bireyin yaşamı boyunca süren, sağlıklı bir yaşamın temelini oluşturan önemli bir süreçtir. Bu süreçte yaşanan değişimlerin bilinmesi, çocukların ve bireylerin gelişimlerinin doğru şekilde desteklenmesini sağlar. Fiziksel gelişimi etkileyen faktörlerin dikkate alınması, sağlıklı nesiller yetiştirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.